تعریف علم سنجی

علم سنجی (scientometric)را دانش اندازه گیری علم نامیده اند .  علم سنجی  با استفاده از داده های کمی مربوط به تولید، توزیع و استفاده از متون علمی، علم و پژوهش علمی را توصیف و ویژگیهای آن را مشخص می کند.

اهداف علم سنجی


مقالات برتر (داغ وپراستناد ) ونحوه شناسایی انها

 مقالات برتر (Top papers) به دو دسته مقالات داغ و مقالات پراستناد تقسیم می شوند . 

مقالات داغ ( Hot papers) : 

مقالات داغ مقالاتی هستند که به لحاظ تعداد استنادهای دریافتی در رشته موضوعی خود در زمره مقالات یک دهم درصد برتر قرار می گیرند .

مقالات پراستناد (Highly cited papers) :

مقالات پراستناد مقالاتی هستند که که به لحاظ تعداد استنادهای دریافتی در رشته موضوعی خود در زمره مقالات یک درصد برترقرار می گیرند .

بازه زمانی برای محاسبه مقالات داغ دوماهه وبرای مقالات پراستناد ده ساله است . 

نحوه شناسایی مقالات برتر :

معیار وملاک انتخاب مقالات برتر ( مقالات داغ ومقالات پراستناد ) پایگاه طلایه داران علم تامسون رویترز (ESI)  است که یکی از محصولات ISI می باشد . در این بخش مقالاتی که در طول دوسال گذشته بیشترین ارجاعات را دریافت کرده اند معرفی می شوند و گاه تحت عنوان مقالات داغ شناخته می شوند .

نظام های رتبه بندی دانشگاه ها


شاخص های علم سنجی

شاخص H

h-index : شاخصی برای ارزیابی علمی محققان است که میزان اثر گزاری آنها را در پیشبرد علم نشان می دهد . h-index نتیجه تعادل بین تعداد مقالات واستنادات است . 

نحوه محاسبه :  شاخص h-index برای یک پژوهشگر عبارتست از H  تعداد مقاله ارائه شده توسط وی که به هرکدام حداقل H  بار استناد شده است . برای مثال اگر 3 مقاله از کل مقالات انتشار یافته توسط یک پژوهشگر ، هرکدام حداقل 4 بار مورد استناد قرار گرفته باشند ، شاخص H  آن محقق برابر 4 است . 

پایگاه هایی که h-index را محاسبه می کنند : 3 پایگاه اطلاعاتی مطرح که h-index  را محاسبه می کنند عبارتند از : Web of knowledge - Scopus و Google scholar

 

ضریب تاثیر مجله (IF):

تعداد استنادات صورت گرفته به یک مجله مشخص در 2 سال تقسیم بر تعداد مقالات منتشر شده در این مجله طی دو سال گذشته 

 

شاخص فوریت (Immediacy index): 

میزان استنادات یک مجله مشخص در سال آخر تقسیم بر تعداد مقالات منتشر شده در این مجله طی همان سال 

 

ضریب نفوذ مجله (Eigen factor):

که ضریب تاثیر خودی هم نامیده می شود به این معناست که وزن استنادات یک مجله با تجربه بالاتر ، بیشتر از وزن استنادات یک مجله ضعیف تر است ، درحالیکه درضریب تاثیر ، همه استنادها وزن مساوی دارند . در Eigen factor مجلاتی مهم هستند که به تناوب توسط مجلات مهم به آنها ارجاع می شود .

 

Quartile(چارک ): 

که به اختصار Q  نامیده می شود ، از معیارهای ارزیابی کیفیت مجلات به شمار می رود و نشان دهنده جایگاه مجله در مقایسه با مجله های حوزه موضوعی مشابه است . 

مجلات Q1 :  در چارک اول قرار گرفته و 25 درصد برتر محسوب می شوند . 

مجلات Q2: در چارک میانی بالا ( 25 تا 50 درصد  ) 

مجلات Q3:در چارک میانی پایین (50 تا 75 درصد )

مجلات Q4: در چارک پایین (25 درصد انتهایی ) قرار می گیرند . بنابراین بهترین مجلات در یک حوزه موضوعی مشخص ، جزو 25 درصد برتر رتبه بندی یا Q1 قرار می گیرند . لازم به ذکر است که این شاخص در پایگاه های اسکوپوس وISI براساس شاخص های مورد ارزیابی ، می تواند متفاوت باشد .

 

شاخص G-INDEX:

این شاخص برای تکمیل عملکرد h-index درسال 2006 توسط دانشمند بلزیکی لئو اگه معرفی شد . یکی از مهمترین اشکالاتی که در شاخص h-index وجود دارد اینست که هرچند در امتیاز دهی به مجموعه فعالیت های علمی یک فرد ، نشریه ، دانشگاه و کشور ، کم استناد بودن یک مقاله بر رتبه آن تاثیری ندارد ، اما به همان نسبت هم این شاخص به مقاله های پر استناد بی اعتناست . شاخص g سعی دارد تا از تاثیر مقاله های کم استناد بر نتیجه گیری بکاهد ویکی از نواقص شاخص h را برطرف کند .این شاخص با استفاده از مجذور تعداد مقاله ها ومقایسه آن با مجموع استنادها در محاسبات ، درواقع مقالات پراستناد یک پژوهشگر را برجسته تر می کند . اگر مقالات را به ترتیب میزان استناد ، از زیاد به کم (نزولی ) مرتب کنیم ، جایی که تعداد مجموع استنادات تقریبا مساوی مجذور تعداد مقالات باشد در ان ردیف ، تعداد مقاله بیانگر شاخص g خواهد بود . با دقت در نحوه محاسبه g-index در می یابیم که میزان آن هیچوقت کمتر از h-index نخواهد بود .

 

شاخص نیم عمر یا قاعده کهنگی متون (cited half-life):

شاخص نیم عمر ، نقش زمان را در بهره وری از اطلاعات روشن می کند . با استفاده از این شاخص می توان نشان داد که آیا با گذشت زمان از میزان سودمندی مقالات وکتاب ها کم می شود یا نه . به عبارت دیگر منظور از نیم عمر زمانی است که در طول آن نصف ارجاعات یک نشریه منتشر شده اند . بر طبق مطالعات انجام شده ، نیمی از ارجاعات ( استنادات ) مقالات تازه چاپ شده در دوسال اخیر ، به نوشته های همان سال بر می گردد . بعد از مدت ده یا پانزده سال ( بسته به موضوع ) مقالات رشته های مختلف ، نقش خود را به عنوان منبع مورد استفاده از دست می دهند . علومی مانند ریاضیات دارای نیم عمر طولانی وعلومی مانند پزشکی دارای نیم عمر کوتاه هستند .

محاسبه آن به این صورت است که تعداد سالهایی که از سال ارزیابی مجله باید به عقب برگردیم تا شاهد پنجاه درصد کل ارجاعات به مجله درسال مورد ارزیابی باشیم را محاسبه می کنیم . به عبارت دیگر این شاخص مدت زمانی که نیمی از کل استنادات به آن مجله صورت پذیرفته باشد را نشان می دهد. بدیهی است هرچه نیم عمر مجله بیشتر باشد ، ارزش مجله بالاتر می رود .